Көтөрү үөрэтээччилэр бэлиэтээбиттэринэн Саха сиригэр 280 тахса көтөр көрүҥэ кыстыыр, сайылыыр, аараан ааһар эбит. Онтон 250 уйаланар 200 салгыы айанныыр, 48 кыстыыр, 39 кэлии көтөр буолар эбит. Ол быыһыгар аахпыттарынан арктическай уһук сиргэ-уокка 89 көтөр бииһэ дойдуланан ылар. Олортон биһиги көннөрү дьон төһөтүн аатын-суолун билэрбит, өҥүн-дьүһүнүн араарбыт биллибэт.
Хаһан эрэ Күпкэ ыалым киһи тыыл бэтэрээнэ Атласов Дмитрий Алексеевич миэхэ бэйэтин бэлиэтээһиннэрин көрдөрө-көрдөрө: “Эйимигэ хара чыычаах кыстааччы, онтугун ууга умсан балык оҕотун сиир”, — диэн бэркэ сонурҕатардыы туттан туран тууһурдан кэпсээбитэ да мин туох көтөр чыычаах буоларын билбэт буолан соччо сэҥээрбэтэҕим. Ону кини күптэр булчуттарын кытта Дьүүнэкээҥҥэ, Дьугдьуур үрэхтэригэр бултаһа сылдьан көрбүтүттэн кэпсээбитэ буолуо диэн сабаҕалыыбын. Ол блокнотун баҕар кэлин туһаныан диэн миэхэ биэрбитин, уолугар Геннадий Дмитриевичка төннөрбүтүм.
Ааспыт сыл оскуоланы бүтэрбиттэрэ 45 сыл буолбут 1980 сыллаах оскуоланы бүтэрээччилэри кытта бииргэ үөрэммит киһи быһыытынан Кэрбии диэн үрэх төрдүгэр тиийэ сырыттым. Кылааһынньыктарым таҥастара-саптара, куормалара дьэрэкээнэ сүрдээх, хантан эрэ халлаантан түһэн кэлбит улахан көтөрдөр курдуктар. Күлэн-үөрэн, тото-хана аһаан, кэпсэтэн, хаартыскаҕа түһэн балтараа күн сынньанан төннүбүппүт.
Сарсыарда кыргыттарбыт уһуктан туралларын кэтэһэ таарыйа биир кылааһынньыгым Александр Николаевич Атласовтыын чэй иһэ олордохпутуна, эмискэ ойуур быыһыттан биир дьэрэкээн өҥнөөх чыычаах биһигиттэн чугас көтөн кэлэн талахха олордо. Уһун уһуктаах тумсулаах, көхсүгэр от күөҕүн кытта халлаан күөҕэ өҥ толбонуран көстөр. Түөһэ саһархайдыҥы өҥнөөх. Мин дьэ өй ылан хаартыскаҕа түһэрээри телефоммун таһааран эрдэхпинэ, чыычаахпыт көтөн “тирк” гынан хаалла. Биһиги Сааскалыын “Маннык чыычаах баар эбит дуу?” диэн соһуйан эрэ хааллыбыт. Мин мэктиэтигэр урут көрбөтөх чыычааҕым буолан, дьоҕойон, сир-дойду иччитэ: “Туох дьэрэкээн таҥастаах дьон кэлэ сылдьалларый?”, — диэн чыычаах буолан кубулунан көстөн ааста дуу диэн сонньуйа санаатым.
Ороһуоспатааҕы кыһыҥҥы сынньалаҥҥа өрүү олорон били чыычаахпын санаан ыллым, Саха сирин чыычаахтарын тустарынан кинигэлэри хаһыстым интернети да көрдүм. Өҥүнэн-дьүһүнүнэн быһаарбытым, нууччалыыта “Зимородок обыкновенный, или голубой зимородок”, сахалыыта “Балыксыт чыычаах” диэн эбит. Нууччалыы аата кини уйатын туттарын кытта ситимнээх буолла. “Землеродок” эбэтэр “Земородок” диэн “Сири хаһааччы” диэн тылбаастанар.
Балыксыт биһиги дойдуга сэдэхтик көстөр кэлии көтөр. Ыам ыйын бүтүүтэ, сороҕор бэс ыйын саҥатыгар өрүс муустан босхолонон арыллыбытын, улахан күөллэргэ муус сайбытын кэннэ кэлэр. Уйатын үрэх, күөл сыырын быарыгар хараҥаччы курдук хороон хастан оҥостунар. 50 см-1 миэтэрэҕэ диэри иэннээх хороонун айаҕын отунан-маһынан хаххаланар. Мээнэ киһи хараҕар көстүбэт гына дьаһанар, ол иһин киһи кинини дэҥҥэ көрөр. Кыра балыгынан аһылыктанар, суукка устата 10-12 балыгы бултаан сиир эбит. Маны таһынан уу үөнүнэн-көйүүрүнэн, баҕа ыаматынан, ыччат баҕанан аһылыктанар эбит. Тыһыта иккитэ: саас кэлэн баран уонна атырдьах ыйыгар сымыыттыыр эбит. 5 сымыыттан 8 дылы буолар. Сымыыттарын солбусуһа сылдьан баттыыллар. Оҕолору бэйэлэрэ аһыылларын таһынан эмиэ балыктаан, үөннээн-көйүүрдээн аһаталлар эбит. Күһүн балаҕан ыйыгар төннөллөр. Бултарын ханнык эрэ талах төрдүгэр хамсаабакка кэтээн, эбэтэр хойуу от быыһыгар саһан олорон соһуччу супту түһэн бултууллар.
Балыксыт туһунан былыр-былыргыттан Греция кэмиттэн араас омуктарга номох, остуоруйа баар эбит. Олортон биирин кэпсээтэххэ маннык. Япон омук остуоруйата.
“Былыыр былыр Балыксыт уонна Барабыай төрөөбүт убайдыы бырааттыылар эбит. Балыксыт, үлэһит, сүрэхтээх барабыайтан уратыта — сүрэҕэ суох, үлэни сөбүлээбэт эбит. Кини интэриэһэ диэн дьэрэкээн таҥас-сап уонна көр-нар эбит.
Биирдэ убайдыы бырааттыылар төрөппүттэрэ өлбүттэр. Барабыай тута көмүүгэ кэлбит. Онтон Балыксыт төрөппүттэрин көмүүгэ баттаһа кэлбэтэх, тоҕо диэтэргин кини өр баҕайы бэйэтигэр сөптөөх, дьэрэкээн таҥаһы талына сатаан булан таҥныбатах. Көтөрдөр бары Балыксыты таҥас талына сылдьыбытын, сэмэлээбиттэр, саатырдыбыттар, ол иһин кини билигин улаханнык саатан ким да хараҕар көстүөн баҕарбакка саһа сылдьар буолбут”. Дьэ, бэрт остуоруйа дии?
Евсей Лугинов
Хаартыскалар: 1. Кэрбии. Е. Лугинов хаартыскаҕа түһэриитэ. 2. Балыксыт чыычаахтар. (Куйаар ситимиттэн)