Муус устар 21 күнэ – Дьиэрэҥ аан дойдутааҕы күнэ.
Мин дьиэрэҥ диэн чөкчөҥөнү оҕо, дьорох сааспар ходуһаҕа дьоммун батыһа сылдьан билбитим. Биһиги икки-хас сыл Хочуудаҕа оттуу сылдьыбыппыт. Онно ходуһаттан тахсан истэхпитинэ, маардаах, уулаах дулҕаны туоруурбутугар биир кыра чөкчөҥө эргэ күрүө тоһоҕотун төрдүттэн көтөн тахсан, үөһээ томтор аартыгынан тахсан ойуур быыһыгар сүтүөхпүтүгэр диэри үрдүбүтүнэн эргиччи көтө сылдьан чуҥкуҥнаа да чуҥкуҥнаа буолара.
- Ити дьиэрэҥ. Итиннэ ханна эрэ чугас уйата уонна оҕолоро баллар быһыылаах ол иһин айманар. Оҕолоруттан көҥөнөр, — диэн аҕам быһааран биэрэр. Мин чөҥчөҥө саҥа көрүҥүн билэн испэр иҥэринэн эрэ кэбиһэбин.
Нөҥүө сылыгар, аны, Күпкэ, Эдьигийбитигэр киирдибит. Тыаллаах , куйаас баҕайы күн от охсон куһуйабыт, охсуубут элбээтэҕинэ, хомуйабыт, бугуллуубут кэбиһэбит. Ардахтаах күн сиэрдийэ кэрдэн күрүөлүүбүт.
Арай, биир күн ойуур саҕатыгар от харбаан эрдэхпинэ, куруҥ мас диэки дьиэрэҥ тохтоло суох чуҥкунаата. Дьиктиргээн өрө түспүтүм: биир төбөтө тостон түспүт хаппыт мас лабаатыгар сырдык сиэрэй чөкчөҥө олорор эбит. Сотору үрдүбүтүнэн кэлэн күөрэҥэлээн айдааран ааста.
- Ити туох чөкчөҥөтөй? – диибин.
- Ити эмиэ дьиэрэҥ. Куруҥ дьиэрэҥэ диэн ааттаах. Өссө кинини урут сорохтор “Ойуун чөкчөҥөтө” диэн ааттыыллара. Хаппыт маһы булан олорорун иһин буолуо.
- Онтон Хочуудаҕа көрбүт дьиэрэҥмит туох диэн ааттааҕый?
- Хочо, хонуу дьиэрэҥэ диэн.
Итинник мин чөкчөҥө бииһин ууһуттан дьиэрэҥ икки көрүҥүн билэн турабын. Баҕар, үһүс, саамай улахан көрүҥүн, көннөрү дьиэрэҥи (Дальневосточный кроншнеп) диэни эмиэ көрсөн ааспытым буолуо.
Саха сиригэр дьиэрэҥ үс көрүҥэ сайылаан, төрөөн-ууһаан төннөр: куруҥ дьиэрэҥэ, дьиэрэҥ, хонуу дьиэрэҥэ. Кинилэр көннөрү былдьырыыттааҕар, үгүрүөтээҕэр, чөкчөҥөтөөҕөр биллэ улахаттар. Сүрүн уратылара, кинилэр тумсуларын төбөтө саҥа үүнэн эрэр ый курдук умса токуруйбут буолар. Нууччалыы суруллаллара “кроншнеп” диэн. Немецтииттэн тылбаастаатахха “Хоруол чөкчөҥөтө” диэн эбит. Үгүс көрүҥнэрин ахсааннара аҕыйаан “Кыһыл кинигэҕэ” киирбиттэр. Сүрүн төрүөттэрэ үөскүүр-тэнийэр ыырдара кыччаабыта буолар.
2017 сыллаахха Великобритания эколога Мэри Колвелл көҕүлээһининэн, муус устар 21 күнэ – Дьиэрэҥ аан дойдутааҕы күнүнэн биллэриллибит. Онон кини эдэр бырааһынньык. Бу күн, киһи-аймахха уу кытыытынааҕы: маардаах, бадарааннаах, дьэбэрэлээх – көтөрдөр уйа туттар сирдэрин харыстааһын улахан суолталааҕын санатар.
Евсей Лугинов
Хаартыска куйаар ситимиттэн ылылынна