Билигин санаан көрдөххө, элбэх да хаар түһэн ууллубут, элбэх да саҥа ый төрөөн эргэрбит, элбэх да ууну Алдан эбэ дохсун сүүрүгүнэн хоту саҕахха утаарбыт эбит! Хайдах этилэрэй, оччотооҕу устан ааспыт кэрдиис кэмнэр? Биллэн туран ойор-тэбэр оҕо саас үтүө-дьоллоох кэмнэрэ оскуолабытын кытта биир өйдөбүл буоллаллар.
Сандал сааспыт кыаҕын ылан, күн уһаан, халлаан сылыйан, хаар сымнаан, күлүмүрдээн эрдэҕинэ биһиги ыал Үөһээ-Бүлүүттэн көһөн таҥкынаан, мин төрөөбүт дойдубар, Эдьээҥҥэ бары тутуспутунан көһөн кэлбиппит. Дьиҥинэн Филипп биһикки Эдьээҥҥэ төрөөбүппүт, Сааска, улахан Андрей уонна Платоннаах Айта ийэбит, Екатерина Филипповна дойдутугар, Үөһээ-Бүлүүгэ төрөөбүттэрэ. Биэс оторой-оторой оҕолоох ыал Дойдубут биир түгэҕиттэн көһүүтэ ийэлээх аҕабар төһөлөөх үбү-харчыны, ыарахаттары үөскэппитин аҕыс саастаах уолчаан билбэппин эрээри аҕам, Дмитрий Нестерович: “Көһүү, халаан уута!” — диэн сонньуйбутун өйдүүбүн. Кырдьыгы билиннэххэ, миэхэ кыра-хара киһиэхэ, Мэйиккэ бииргэ оҕо саадыгар, оскуолаҕа бодоруспут, доҕордоспут оҕолорбун хаалларан кэлэн, саҥа сиргэ, оскуолаҕа саҥаттан күргэ тутар судургута суох этэ. Улахан баҕайы түннүктэрдээх, дьылтан-кэмтэн хараарбыт, суон тиитэринэн ууруллан тахсыбыт баараҕай оскуолаҕа киирээт, мин, өссө кыччаабыт курдук санаммытым. Улахан саалаҕа, хомуллар хаптаһын быыстаах кылааска, бытырыыс иккис кылаас оҕолоро үөрэнэр этибит. Бастаан үөрэппит, Анна Моисеевна кытаанах соҕус үөрэтээччи этэ диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Кини ыйытыгар кыайан хоруй булбакка, элбэх оҕо оройугар укааска «ыальыттыыра». Мин даҕаны ол «кэһииттэн» маппатаҕым. Ол саҕанааҕы былыргы кэм ирдэбилинэн итинник үөрэтии ньымата буолуохтааҕын курдук ылынар этибит. Анна Моисеевна уурайбытын кэннэ биһиэхэ Анна Николаевна Шадрина кылааспыт салайааччытынан буолбута. Сырдык сэбэрэлээх, ыас хара баттахтаах, аҕыйах саҥалаах, холку, киэҥ көҕүстээх, ийэлии амарах сыһыаннаах учуутал, биһиги элбэх ахсааннаах, айдааннаах-куйдааннаах оҕочоостору бэйэтин кынатын анныгар ылбыта. Кэргэнэ, Валерий Федорович Шадрин физкультура учуутала, саҥаран-иҥэрэн, хамсанан-имсэнэн оҕолору сүүрдэ-көтүтэ сылдьара. Ону таһынан тустуу уонна хайыһар куруһуогун ыытара. Анна Николаевна аргыый аҕай биһигини түмэ тардан, бэрткэ уһуйан алын сүһүөх билиитин толору биэрбитэ. Ол иһин мин киниэхэ истиҥ-иһирэх, дириҥ махталбын тиэрдэбин! Өктүбүрүөнэккэ хайдах киирбиппин тоҕо эрэ өйдөөбөппүн. Ол оннугар пионер халыҥ кэккэтин халыҥаппыт өрөгөйдөөх түгэнэ хаһан да умнуллубаттык мин өйбөр хатанан хаалбыта! Толору киһилээх саалга линейкаҕа, биир тэҥник чиккэһэн турдахпытына баһаатайбыт кыһыл соһо хаалтыһы баайталаабыта. Ол туран биир тутум улааппыт курдук санаммытым! Былааҕы киллэрэр бөлөххө барабаан охсооччунан талбыттара, Василий Атласов горнист буолбута, былаах тутааччынан ким хаампытын өйдөөбөппүн. Сэрэйдэххэ Надя Саввина, эбэтэр Лина Захарова буолуо. Горн, барабаан доҕуһуоллаах былааҕы арыаллаан пионерскай линейкаҕа, параадка хааман киирэрбитигэр кыракый сүрэҕим долгуйан төһөлөөх күүскэ тэбэрин ким билиэ баарай! Өссө биирдэ күлүүлээх түгэн буолбуттаах. Арай биирдэ кулуупка туох эрэ күнүгэр, эмиэ буоларын курдук кыһыл соһо былаахпытын иннибитигэр анньан, тигинээн- таҕынаан киирэн истэхпитинэ мин барабааным быата төлө баран, аллараа түһэн тилигирии куоттаҕа үһү! Оо, ол түгэҥҥэ кыбыстан хайдах буолуохпун билбэтэҕим! Сиргэ тимириэхпин сирим кытаанаах, халлааҥҥа көтүөхпүн кынатым суох этэ! Билигин эбитэ буоллар, туттар тэрилбин көрүнэ сылдьыам этэ. Ол саҕана оскуолабытыгар оҕо ахсаана билиҥҥитээҕэр быдан элбэх этэ. Биирдии кылааска кыччаабыта 10-ну таһынан буолара. Тыа сирин түөлбэтигэр олох сүрэҕэ тигинэччи тэбэрэ, тоҕо диэтэххэ сопхуоска үлэ-хамнас күөстүү оргуйара. Эдьээн олохтоохторун үксүтэ сопхуоска үлэлиирэ. Хомойуох иһин саҥа былаас сопхуостары, колхуостары эһэн баран олору солбуйар туох да саҥаны айбата. Ол түмүгэр түөлбэлэр олохтоохторун эдэр, кыанар өттө куоракка киирбитэ, ол билигин да салҕанан бара турар. Ол түмүгэр сорох кылааска үс иҥин оҕо баар буолла.
Орто уонна улахан кылаастарга биһиги салайааччыбытынан Ефросинья Ивановна Архипова буолбута (нуучча тыла, литературата). Ефросинья Ивановнаны наһаа истиҥник саныыбын. Биһиги элбэх оҕолоох, айдааннаах, баппат кылааһы салайар бу диэн эттэххэ, сыанан аҕаабат буолуохтаах. Ону ол диэбэккэ кини дьаныардаахтык уонна мындырдык үөрэтэрэ уонна салайара. Ону таһынан Николай Семенович Атласов (алгебра, физика), Гаврил Васильевич Атласов (труд, уруһуй), Иван Алексеевич Винокуров (георгафия), Иван Николаевич Аргунов (саха тыла уонна литературата), Владимир Иннокентьевич Винокуров (математика, алгебра) уонна директорбыт Афанасий Константинович Скрыбыкин (история) үөрэппиттэрин өйдүүбүн. Кими эрэ көтүппүт буоллахпына балаамаҥ. Саастаах киһи умнарым элбэх буо. Бу, үөрэх билиитин биһиэхэ иҥэрбит үөрэтээччилэрбит бары даҕаны кыһанан-мүһэнэн такайаллара! Ол биэрбит үөрэхтэрэ биһиэхэ билигин да күннээҕи олохпутугар, оҕолорбутун-сиэннэрбитин иитэргэ- сырдатарга көмөлөһө сырыттаҕа. Бэлиэтээн эттэххэ, Николай Семенович физиканы- математиканы ыытарыгар биһиги оҕолор сүбэлэһэн баран тиэмэни бэйэбит өттүгэр иэҕэрбит, ол аата туох эрэ туора научнай арыйыы иҥин туһунан ыйытарбыт. Оччоҕо учууталбыт уутугар-хаарыгар киирэн, хараҕа уоттанан, кутан-симэн бардаҕына уруокпут биллибэккэ ааһара. Онтон кэлин, сэттис дуу, ахсыс кылааска дуу Валентин Пантелеймонович диэн эдэр учуутал үөрэтэ кэлбитэ. Сүрдээх сэмэй уонна сымнаҕас киһи этэ. Халыҥ таастаах ачыкытын көннөрө-көннөрө, хара бэскитин туора садьыйан кэбиһэрэ уонна симиктик мичийэн, биһиэхэ суоттааһын уустук хаамыытын быһаара сатыыра. Биһиги онно эрэ кыһаммаппыт! Кыргыттарбыт киксэ-киксэлэр буолар-буолбат ыйытыктары биэрэллэрэ, ууга- хаарга түһэрэллэрэ! Биһиги ол сылдьан саҥа учууталбыт гитараҕа оонньуурун билбиппит. Саас этэ. От-мас көҕөрөн, чэчиктэр тыллар кэмнэрэ. Валентин Пантелеймонович, буоларын курдук уруогун этэҥҥэ ыытан ортолоон эрдэҕинэ ким эрэ:
— Валентин Пантелеймонович, бука диэн ыллыаххыт дуо? Баһаалыста, баһаалыста!- диэтэ. Сонно бары хаба тардан хаһыытаһа түстүбүт. Хантан эрэ гитара баар буола түстэ. Учууталбыт мух-мах барда. Саҥата суох гитараны ылла. Тыаһын көннөрдө. Онтон дьээ, аргыый сыыйан: “- Там где клен шумит, над речной волной”, — диэн бэрт иэйиилээхтик ыллаан барда. Бары ах баран, саҥата суох иһийэн олордубут. Төһө да элбэх сыллар аасталлар, харахпар илэ бэйэтинэн, учууталбыт барахсан иккис аан кирилиэһигэр ыллыы олороро бу баарга дылы! Үөрэх хаамыыта барытыгар итинник буолбатах этэ. Холобур, дириэктэрбит, Афанасий Константинович история уруогун ыытара. Мин өйдүүрбүнэн кини наар, маҥан ырбаахылаах, хаалтыстаах, сытыытык өтүүктэммит бүрүүкэлээх, бинсээктээх буолара. Кини кэпсиир кэмигэр саааскы сахсырҕа сааҕыныыра эрэ иһиллэрэ. Оччо ытыктыырбыт дуу, салларбыт дуу, дьэ ону айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ! Сураҕа кини муораҕа сулууспалаабыт үһү. Манна даҕатан эттэххэ, бэнидиэлник аайы саалабытыгар линейка диэн буолара, онно кими эрэ хайҕыыллара, кими эрэ бөлөхтөн таһааран сэмэҕэ-буруйга тардаллара! Ону таһынан кылаас чааһыгар эбэтэр төрөппүт мунньаҕар буруйдааҕы “чаанын” таһаараллара. Мин санаабар итинник дьайыы, оҕону иитиигэ, көнө суолга киллэриигэ син тугу эрэ туһалаан эрдэҕэ дии. Үөрэтии туһунан салгыы эттэххэ, Гаврил Васильевич, уруһуй уруогар дьаабылака ойуулатара, эбэтэр туох эрэ остуоруйа тиэмэтин биэрэрэ. Ити мин сөбүлүүр уруогум этэ, астынан туран ойуулуурум, учууталым хайгыырын кэтэһэрим. Үксүгэр биэһи ылан дуоһуйар этим. Үлэ уруогар, Бачьев Охонооһойдоох олбуордарын таһыгар турар, туой сыбахтаах тыбыс-тымныы мастерскойга таһааран олоппос, долбуур, кылаас муннугун каркааһын оҥотторор этэ. Кыһын сонноох сылдьан үлэлиирбит. Биирдэ уустук соҕус үлэни оҥорбуппут. Лобзигынан фанераны эрбээн кырааскылаан эрэһиинэ мотуордаах куоталаһар массыынаны таҥмыппыт. «Юный Техник» сурунаалга схемата баара. Оҥоһуубут бэрт нэһиилэ аҕыйах миэтэрэни барбытыгар үөрүү- көтүү бөҕөбүт! Отой кэлин, 90-х сыллардаахха, аҕам ахтыы киэһэтигэр, Күптэн быыстапкалаах кэлбиппэр Гаврил Васильевич, ойууларбын көрө-көрө:
— Эн ахсыһы бүтэрбит сылгар, сайын аҕаҕар киирэ сылдьан, уолгун ЯХУ- га үөрэтэ ыыт. Дьоҕурдаах уол, кыайыаҕа!- диэн көрдөһө сатаабыт. Аҕам онно кыккыраччы аккаастаабыт этэ. Ким билиэ баарай, арай онно ЯХУ-га ыыппыттара буоллар дьылҕам хайдах салаллыа эбитэ буолла? Улахан кылааска үөрэнэ сырыттахпытына эдэр учуутал кыргыттар үлэлии кэлбиттэрин өйдүүбүн. Мария Семеновна, Агафья Михайловна (арыый хойут, оскуоланы бүтэрбиппит кэннэ), Анна Ильинична (Александр Нестеров кэргэнэ) утуу-субуу кэлэннэр оскуолабытыгар саҥа тыыны киллэрбиттэрэ. Кинилэр иннилэринэ Ирина Ивановна, Ирина Макаровна, Марика Николаевна кэлэн сэргэхтик үлэлии-хамсыы сылдьаллара. Кэлин бары биһиги уолаттарбытыгар кэргэн тахсаннар, мааны кийииттэр буоланнар, билигин элбэх оҕолордоох-сиэннэрдээх Эдьээн нэһилиэгин ытыктанар Далбар Хотуттара буоллулар. Онтон сорохторо, Мария Семеновна (Геннадий Винокуров кэргэнэ), Агафья Михайловна (Дмитрий Винокуров кэргэнэ) өссө даҕаны оскуола тутаах учууталлара буола сылдьаллар. Бииргэ үөрэммит оҕолорбуттан Татьяна Атласова, математика учууталынан, уонна Василий Атласов оскуола суоппарынан өссө даҕаны ситиһиилээхтик үлэлээн тигинэтэ сылдьаллара биһигини үөрдэр-сөхтөрөр! Ирина Ивановна (Василий Бачьев кэргэнэ), Ирина Макаровна (Николай Винокуров кэргэнэ), Марика Николаевна (Иван Атласов кэргэнэ) билигин бары сынньалаҥҥа олороллор. Ол саҕанааҕы оскуола сопхуоска көмөлөһөрө, сопхуос бэйэтин өттүттэн эмиэ элбэҕи оҥороро диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Ол курдук саас, муус устар ыйга бары күргүөмүнэн тахсаммыт хотоннор хаардарын түһэрэрбит. Өссө биирдэ, бэһис кылааска сырыттахпына, кыһын оттоох тыраахтар сыарҕатыгар олордон, бириһиэнинэн саба быраҕан, ханнык эрэ арыыга талах быстара илдьибиттэрэ. Онно сүрдээҕин тоҥмуппун өйдүүбүн. Күһүн хортуоска, хаппыыста хомуйааһыныгар биһиги таһынан оройуоммут атын нэһилиэктэртэн, отой ыраах сытар Солнечнайтан тиийэ кэлэллэрэ. Ол да үрдүнэн улахан айдаанынан хомуур үлэтэ түмүктэнэрэ. Биири чопчу өйдүүбүн. “Суруктаах”, “Оҕонньоруус” бараммат уһун бааһыналарыгар кэлэн баран сүрдээҕин сүрэҕэлдьиир этим. Атын да оҕолор оннук саныыллара буолуо, аны санаатахха. Алтыс кылааска тахсарбар Эдьээн оскуолатыгар бастакы оттуур бөлөҕү икки кылааһы холбоон аан бастаан тэрийбиттэрэ. Элбэх этибит. Сүүрбэччэ уолаттар-кыргыттар буолан Суруктаах сайылыгын утары баар Күбүү арыытыгар Гаврил Васильевич Атласов салайааччылаах, таайым, Афанасий Никитич Винокуров көмөлөһөөччүлээх сайыны быһа оттообуппут. Кырдьыгынан билинэбин, эрдэ дьоммун кытта оттоспотох буолан бастаан сүрдээҕин ыарырҕаппытым. Ол эрэн сыыйа үөрэнэн- тардынан барытыгар тэҥҥэ сылдьыһар буолбутум. Ол сыл оппут былаанын бэрт эрэйинэн хойутаан толорбуппут быһыылааҕа. Билигин анаардахха сайыны быһа тириибит күҥҥэ сиэтиллэн хахтаныар диэри оттоон, сайын кэрэтин билбэккэ аһардарбыт. Арай күнүс сынньалаҥҥа сөтүөлээн, киэһэ дуоһуйа мэликтээн, сынньанар буолан кыһаммат этибит. Ардах кэлэрин сүрдээҕин баҕарар этибит. Икки күн ардаатаҕына мотуорунан Эдьээҥҥэ сынньана тахсарбыт, эбэтэр уҥуор сытар сайылыкка киинэ көрө туоруурбут. Ол иннигэр төһө элбэх баҕа дьууктааммытын билигин хантан билиэҥий? Ол эрээри кылаас иһигэр олорордооҕор чэбдик салгыҥҥа тиритэ-хорута үлэлиир быдан ордук этэ. Ордук сааскы ылааҥы күннэргэ, паартаҕа олорон, кустаан кэлбит уолаттар, уонна сорох учууталларбыт даҕаны көхсүбүт сылыйан утуктаан бөҕө буоларбыт! Дьэ ол кырдьык ыарахан этэ! Билигин, сайыны быһа күүлэй тэбэр оҕолору көрдөхпүнэ сонньуйабын. Үлэ диэн тугун-хайдаҕын билээхтээбэт кэнчээри ыччаттарбыт инники олоххо төһө бэлэмнэрий?- диэн ыйытык үөскүүр. От, оҕуруот хомуурун таһынан кырдьаҕастарга мас хайытааһыныгар, сааһылааһыҥҥа көмөлөһөрбүт.
Оскуолабыт да иһигэр тэрээһин элбэх этэ. Үөрэхпит таһынан, араас куруһуоктар, секцийалар буолаллара. Өктөөп уонна Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыктарга анаан кэнсиэргэ бэлэмнэнии элбэх этэ. Онно биһигиттэн Миисэ Атласов байаан тардан былааһы ылара, онтон кыргыттарбыт Тоня Атласова, Лина Захарова, Лиля Исакова, Наташа Миронова табалаах үҥкүүгэ дайаллара! Вася Атласов султаан буолан, кини тула имиллэҥниир кыргыттары аахайбатах курдук туттан олороро бу баар! Ким эрэ хоһоон этэрэ, сценкаҕа кыттара, онтон мин хайатыгар даҕаны дьоҕура суох буоламмын бөлөҕүнэн ырыаны толорууга кэлин өттүгэр дорҕоон таһаарарга сылдьарым. Кылаас хаһыатын таһаарыыга күрэхтэр буолаллара. Хаһыаты оҥорооһуҥҥа дьэ мин сүрэҕим-бэлэһим киирэрэ, кыаһана-кыһана ойуулуурум, суруйуутун редакторбыт, Лиля Исакова кыайа тутара. Ол гынан ардыгар бастакы- иккис миэстэ ыламмыт, кылааспыт аатын үрдэтэрбит! Продленка диэн баара. Уруоктар кэннилэриттэн хааламммыт кыайтарбат предметпытыгар тустаах учуутал көмөтүнэн дьиэтээҕи сорудахтарбытын кыайа тутарбыт. Дьэ, ол кэннэ күүтүүлээх диафильм көрөөһүнэ саҕаланара! Маҥан таҥас ыйана охсоро, уот умуллара, ол кэннэ остуоруйа алыптаах эйгэтигэр ыллараммыт, Орто Дойдуну умнарбыт! Кэлбитим иккис сылыгар оскуолабыт улахан, өрөгөйдөөх үбүлүөйүн бэлиэтии дьон- сэргэ бөҕөтө тоҕуоруспутун өйдүүбүн. Ыраахтан- чугастан кэлбит, кыһыл соһо хаалтыс бааммыт орто саастаахтар, үрүҥ баттахтаах ытык кырдьаҕастар тыл этэ туралларын өйдүүбүн. Арааһа биһигини: “- Өссө ордук кыһанан, түөрткэ- биэскэ үөрэниҥ, сырдыкка- кэрэҕэ тардыһыҥ, оскуолаҕыт үрдүк аатын түһэн биэримэҥ!” — диэбит буолуохтаахтар, бука сэрэйдэххэ.
Биир ордук кэтэһиилээх бырааһынньыгынан оскуолабыт Саҥа дьыллааҕы киэһэтэ буолара. Кылаастарынан кумааҕыны кырааскылаан баран, сыстар-сыстыбат тиэстэнэн силимнээн сыапачка таҥарбыт, ол эмиэ туспа куоталаһыы этэ! Онтукайбыт улахан харыйабыт тула эргийэрэ уонна сааланы киэргэтэрэ, ону таһынан сапка ыйаммыт баата хаардарбыт уонна кумааҕыттан кырыыллыбыт оһуордар эриллэҕэс быһыылара салгыҥҥа хамсыы тураллара. Ордук күүтүүлээх түгэнинэн маскарааттар тахсыылара этэ. Эҥин дьикти кыыллар, остуоруйа дьоруойдара уонна дьоһун таҥастаах омуктар симэммит, уотунан чыпчлыҥныы күлүмүрдүүр харыйа тула эргийэ хааман, араастаан хамсаналлара. Көр-нар дьэ онно тахсара! Ол маскараат эмиэ күрэх этэ. Дьэ, мин онно миэстэлэһээри сүрдээҕин кыһанан туран мааска сирэйин оҥосторум, онтон таҥаспын солото суох ийэбэр тиктэрэр этим. Биирдэ иккис буолбутум, онтон биирдэ бастаабытым быһыылааҕа. Өрөгөй күнүм ол этэ! Онтон Тымныы Оҕонньор, Хаарчаана уонна Саҥа Сыл уолчаан арыаллаах киирэн кэлэллэрэ уонна туйгуннук уонна үчүгэйдик үөрэмммиттэргэ грамоталары үөрүүлээх быһыыга- майгыга туттараллара. Билигин эмиэ оннук буолуо эрээри бэйэм санаабар ол саҕана ордук чаҕылхайдык, дириҥ ис- хоһооноохтук ааһара. Онтон буоларын курдук аҕыйах ньүөмэрдээх кэнсиэр саҕаланара. Кэнсиэр бүтээтин кытта саалаҕа көрдөөх үҥкүү-битии саҕаланара! Ол саҕана тиэхиникэ мөлтөһүөр этэ. Паарта үрдүгэр улахан радиопрогрыватель эбэтэр бабиннай магнитофон холбууллара. Куһаҕана диэн наһаа элбэх киһи үҥкүүгэ тахсан хамсаннаҕына үрүҥ муостабыт эйэҥэлээн проигрывательбыт пластинката харан хаалара, онно тустаах биир оҕо көннөрөн биэрэрэ. Миэхэ уонтан тахса сыллааҕыта биир оскуолабыт Саҥа дьыллааҕы икки саһарбыт икки хаартыска баара. Кэлин олору булбатаҕым. Бииригэр иккис кылааска сылдьан биир кылааһым оҕолоро уонна мин мааскалаах түспүппүт. Онно мин аҕам судургутук, хордуонунан оҥорбут саһыл сырайдаах турарым баар. Иккиһигэр симэммит харыйа тула дьон тоҕуоруспут, ол кэннигэр Юлия Илларионовна Попова кимниин эрэ бытаан үҥкүүгэ эргийэ сылдьаллара көстөр.
Өссө биир көхтөөх тэрээһининэн “Зарница” буолара! Онтуойбутун сороҕор саас, эбэтэр күһүн оҥороллоро. Оскуола оҕолоро, бэһис кылаастан саҕалаан оскуолабыт иннигэр мустаммыт, үрүксээк сүгүүлээх сатыы барарбыт. Кыччаабыта 4-6 километр буолуо. Онно тиийэн улахан кулуһун оҥорон уматарбыт, уонна тула түөрт муннуктуу туран «Взвейтесь кострами» диэн ырыаны ыллыыр этибит. Онтон дьэ былаах көрдөөһүнэ, погон тырыта тардааһына саҕаланара. Кырыктаах «кыргыһыылар» онно ааһаллара диэтэхпинэ бииргэ үөрэммит оҕолорум бигэргэтэллэр ини. Билиҥҥи оҕолорго холоотоххо биһиги хамсаныыбыт элбэх этэ. Ол курдук сынньалаҥнар кэмнэригэр биһиги улахан саалабытыгар саабылаһа оонньуурбут. Арыый өйдөнөр гына быһаардахха киирсээччи холбоммут тарбахтарынан утарсааччытын астаҕына кыайара. Икки аҥыы хайдыһан баран «кырыктаах кыргыһыы» онно буолара! Сороҕор сүксэн баран «аттаах» киирсии тахсара. Бу диэн эттэххэ сынньалаҥ кэмигэр хамсаныылаах оонньуулар элбэх этилэр. Лапта, футбол, сир былдьаһыыта, казаки разбойники, кылаастаах оонньуулары ааттыахха сөп. Билиҥҥи курдук сэлэспэни өрө мыҥаан баран олоруу суох этэ. Оскуолабыт олбуоругар наһаа үчүгэй волейбуоллуур былаһаакка баара. Күнүс оҕолор пионербуол, волейбол оонньуурбут. Киэһэтин онно эдэр ыччат мустан көхтөөх оонньууну тардара, сатыыр уолаттар хамаанданан арахсан киирсэллэрэ, кыргыттар уонна биһиги, оҕолор астына, бэркиһии оонньуу хаамыытын кэтиирбит. Түүн буолуор диэри былаһааккаҕа мээчик күөрэҥниирэ, музыка тыаһыыра, «ыалдьааччылар» күүлсүүлэрэ-хаһыылара иһиллэрэ.
Таптал баара… Маҥнайгы иһирэх, сырдык уонна ыраас таптал! Мин эмиэ ол курдук анныкы кылаас кыыһын сөбүлээн кэбиһэн эрэй бөҕөтүн көрбүтүм. Кини аттыбынан үрүҥ куба курдук аргыый устан аастаҕына, сүрэҕим тигинэччи тэбэрэ, долгуйан хаалан эрдэ бэлэмнээбит тылбын таһыччы умнарым! Өссө биирдэ ол кыыһым бииргэ үөрэнэр атаспынаан, кини түннүгүн анныгар куйахтаах, батастаах “кырыктаах кыргыһыы” оҥорбуппут. Буоларын курдук кыайыылаах мин тахсыбытым! Харахпын быһа симэн баран санаабар ол барахсаммын кытта сиэттиһэн, күөх хонуунан хаамсан иһэрбитин көрөрүм. Төһөлөөх элбэх саппыыска суруйан баран кыайан тиэрдибэтэхпин айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ!
Кырдьыгынан билиннэхпинэ, үөрэхпэр оннук чаҕылхайа суох этим. Токур үстэр син бааллара. Сүрдээҕин кыһанар курдук этим да ахсыһы бүтэриэхпэр диэри үстэрим сүппэтэхтэрэ. Үөрэнэ олороммун түннүгүнэн улахан дьон аргыый- наллаан ааһарын көрөн олорон: “ — Абыраммыт да дьоннор, таах хаамса сылдьаллар. Хаһан улаата охсон кинилэр курдук сылдьабын!” — дии саныырым. Билигин санаатахха оҕо саас мэник-тэник сыллара, наһаа түргэнник, хаһан да эргиллибэттик элэстэнэн ааспыттар эбит. Оскуолаҕа үөрэммит сылларбытыгар үтүө да, мөкү да түгэннэр элбэхтэр этилэр. Үөрүү-хомойуу, кыайыы-хотторуу, сатабыл, сыыһа-халты туттуу барыта баара. Ахсыһы бүтэрэрбит саҕана бары борбуйбутун көтөҕөн, хороччу улаатан, боччумуран, дьоһуннук туттан, букатын атын дьон болбуппут. Элбэх сыл алтыһан-бодоруһан биир көхтөөх уонна күүстээх кылаас ахсааныгар киирбиппит. Бииргэ үөрэммит оҕолорбун наһаа үчүгэйдик саныыбын. Олортон сорохторбут Дьылҕа Хаан тыйыс ыйааҕынан биһиги кэккэбититтэн туораабыттара. Ирина Исакова, Ваня Слепцов, Дмитрий Прокопьев, Наталия Миронова, Михаил Атласов, Алексей Абрамов курдук чаҕылхай уолаттарбыт, кыргыттарбыт ким эрэ ыалдьан-туттан, ким эрэ оһолтон бу Күн сириттэн күрэммиттэрэ кырдьык олус аһыылаах-хомолтолоох! Итини этэн эрдэхтэрэ, олоҕу олоруу хонууну туорааһын буолбатах. Кинилэр сырдык мөссүөннэрэ биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар, сүрэхпитигэр өрүү бааллар.
Оскуолабыт барахсан биэрбит сырдык уота олохпут суолун торумнуурбутугар күүс-көмө буолбута диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Төһө да үөрэммит оскуолабыт умайан хаалбытын иһин, билигин, саҥа уораҕайга, олоҕурбут үтүө үгэһи салҕааннар учууталлар кэнчээри ыччаттарбытын билиигэ үөрэтэ-такайа, ситиһии аартыгар таһаара, сылдьаллара үөрдэр, сөхтөрөр. Кинилэргэ биһиги бары сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэн, хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйан тураммыт барҕа махталбытын тиэрдэбит!
Андрей Апросимов- Андо, Саха Өрөспүүбүлүкэтинн Култууратын туйгуна, Аҕыйах ахсааннаах олохтоох омуктар тэриллиилэрин «Хоту Дойду иннигэр үрдүк өҥөтүн иһин” бэлиэлээх, Аан Дойду, Арассыыйа уонна Саха сирин Айар-тутар холбоһуктарын ойууһута, Эдьээн оскуолатын 1980 сыллаах бүтэрээччитэ.
Лидия Попова ахтыыны хомуйан бэлэмнээһинэ.