(1941-1945 сыллардааҕы Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа Егор Иосифович Неустроев ахтыытыттан)
Мин, Неустроев Егор Иосифович 1925 сыллаахха, муус устар 15 күнүгэр Саха АССР, Уус-Маайа оройуонугар Күп нэһилиэгэр Тумул сэлиэнньэтигэр төрөөбүтүм. 1933 сыллаахха Күп начаалынай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитим. 1938 сыллаахха бүтэрэн баран Уус-Маайа ситэтэ суох орто оскуолатын 1940 сыллаахха бүтэрбитим. Аҕам “Чапаев” колхуоска үлэлиирэ, дохуот диэн суоҕа. Ол иһин ханна да үөрэнэ барбатаҕым, колхуоспар үлэлии хаалбытым. Саастаах, кырдьаҕас дьон бурдук сиригэр тыаны солууллара, онтон биһиги эдэр ыччат сухалаах оҕуһунан сир тиэрэрбит, сэлиэһинэйи олордорбут. Сайыҥҥы өттүгэр колхуоска кэмэ суох оту оттуурбут. Кыһынын ынах сүөһүнү уонна сылгыны аһатарбыт. Кэлиҥҥи сылларга оҕонньоттору кытта колхуос түүлээҕин былаанын толорууг булчуттаабытым.
1943 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр “Чапаев” колхуос салалтата уонна аймахтарбыт, уруулабыт чугас дьоммут Тумулга Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт дьону, биһигини Уус Маайа бөһүөлэгэр атаарбыттара. Биһиги барарбытынан сибээстээн биир кунан оҕуһу сүүскэ биэрбиттэрэ, маны сэргэ улахан олгуйга саламаат тэптэрбиттэрэ, алаадьы астаабыттара, собо миинин буһарбыттара, эт үөлбүттэрэ, Арыы-сүөгэй дэлэйдик ууруллубута. Оччолорго Күпкэ арыгыны атыылааһын олох суоҕа.
Онно биһигини, барыбытыттан аҕа саастаах оҕонньор, ытык киһибит Андреев Федор Саввич алҕаан ыыппыта. “Оҕолоруом, Чыычаахтарыам, Төрөөбүт Ийэ дойдугутун бараҥҥыт көмүскээҥ!!! Өстөөх, немец салдаттарын үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө өлөттөөҥ!!! Үчүгэй уол оҕо быһыытынан саалаахтан самныбакка, охтоохтон охтубакка, кыайан-хотон дьиэҕигитигэр-дьоҥҥутугар тыыннаах эргиллээриҥ!!! – диэбитин кэнниттэн ийэлэр, аҕалар, аймахтар, оҕолор бука бары күргүөмүнэн ытаһыы бөҕө буолбуттара. Ол курдук Саҥа Тумултан Намтаҕар маарыгар тиийэ ытаан-соҥоон биһигини атаарбыттара.
Биһиги 12 атынан барбыппыт. Намтаҕар Сээнин кэстэрэн туораат, Сайылыкка фермаҕа тиийдибит. Онно биһигини арыыһыт Ньукуу Маайата көрүстэ. Онуоха Дьоскуоскай Нээстээр Майаҕа маннык диэтэ: “Маайаа, биһиги эйиигин кытта бырастыылаһа кэллибит. Баҕар, сорохпут кыайан төннүө суоҕа, ыаҕастаах сүөгэйгин таһааран биһигини кытта бырастыылас!”, — диэтэ. Онно Маайа оҥкучаҕын аанын аһан биэрдэ, Нээстээр киирэн ыаҕастаах сүөгэйи таһааран остуол үрдүгэр уурда. Ону Маайа куопсугунан кутуталаан биһигини аһатта. Ити курдук бырастыылаһан баран Нээстээр дьоруо соноҕоһун миинэн баран дьаһал биэрдэ: “Оҕолоо-ор, баран иһэр суолбутун салҕаан барыаҕыҥ, аттаргытын үчүгэйдик хаамтаран миигиттэн халымаҥ!”, -диэтэ. Кини кэнниттэн айаннатан, буору-сыыһы көтүтэн, бурхачыта турдубут.
Киэһэ күн киириэн иннинэ Дьэкэмдэҕэ “Большевик” колхуос ферматыгар тиийэн аттарбытын баайталаатыбыт, 4 киһини уйар мас оҥочонон эрдинэн уочаратынан Элдьикээн биэрэгэр туораатыбыт.
Биэрэккэ уу аҕалбыт сыгынахтаах тиитин булан кутаа уот оттон чэй оргутунан, ас буһарынан, тааска төгүрүччү олорон аһаатыбыт. Оруммутун булан, уоппут кытыытыгар сыраллан нухарыйан, хараҥа түүммүтүн сырдаттыбыт. Сарсыарда сүрдээх ыраас, чаҕылхай күн таҕыста, күөрэгэй ыллаан дьирибинэттэ. Оргууй аҕай уһуктан туруу, хамсаныы буолла, суунуу-тарааныы саҕаланна.
Күнүс күн ортотун саҕана, алларааттан “Лазо” диэн борохуот кэлэн тохтоото. Биһигини уонна Ааллаах Үүнтэн кэлбит призывниктары хомуйан параходка киллэрэн олордуталаата. Онно Атласов Егор Васильевич – Дьөгүөрбэх маннык диэтэ: “Былыр, ыраах барар дьоннорго борохуот бырастыылаһар “гудок” оҥороро үһү, онон эн нууччалыы билэр киһи хапытаантан “гудок” оҥотторорун көрдөс”. Онно киирэн хапытаантан көрдөстүм. Онуоха кини рубкаҕа турар көмөлөһөөччүтүн ыҥыран ылан “гудок” оҥорорун көҥүллээтэ.
Сотору соҕус борохуотпут биэрэгиттэн хоҥунна уонна сүрдээх долгутуулаахтык хаһыытаан энэлиттэ аҕай ээ-э! Биэрэккэ турар дьон бука бары суулаһа сылдьан ытыыллар, борохуокка турааччылар эмиэ ытастылар. Ол курдук борохуот эмиэ өр “гудоктаата”. Бу “гудогу” ол саҕана истибит дьон билигин тыыннаах буоллахтарына билигин да умнубаттара буолуо дии саныыбын.
2003 сыл, Уус-Маайа бөһүөлэгэ
Сэмсэ тыл: Илиҥҥи фронт сэриитин ааспыт, Ис дьыала уорганнарыгар уонна Алдан өрүс уунан сырыытын оройуонун Уус-Маайатааҕы салаатыгар үлэлээбит Егор Иосифович Неустроев бэйэтин кэннэ илиинэн суруллубут 5 илиистээх ахтыытын халларбыта. Кинини билэр дьон сүрдээх кэпсээннээх, уйан сүрэхтээх, көрдөөх, сытыы өйдөөх, олоххо тардыһыылаах киһи быһыытынан ахталлара. Төһө да доруобуйатынан мөлтөх буоллар кини сүүс сааһыгар тиийэн, ону дьон-сэргэ ортотугар чэгиэн-чэбдик олорон бэлиэтиэн баҕарара, иккис курдук кэлэр көлүөнэҕэ, ааспыт көлүөнэ дьонун төһө да кэм аастар ахтан-санаан ааһалларын курдук бэйэтин уус илиитинэн суруйан хаалларбыт “Ыҥырыы суруга” сонун санаалары саҕар.
Матырыйаалы бэлэмнээтэ Евсей Лугинов