Былыр-былыргыттан саха киһитэ билсэригэр “Хантан сылдьаҕын?”, — диэн ыйыталаһар үгэстээх. Ол сиэринэн Надежда Дмитриевна Уус-Маайаттан сылдьарбын истэн баран, «Ханнык нэһилиэктэн?», — диэбитин, “Эдьээнтэн”, — диэн эппиэттээтим. “Мин ийэм Эдьээҥҥэ учууталлаабыта ээ”, — диэн, хата мин болҕомтобун тута тарда түстэ. Бэйэм Эдьээн оскуолатыгар 46-с сылбын математика учууталынан үлэлиир буоламмын, иккис дойду оҥостубут Эдьээним историятыттан кыратык сэгэтэн көрөр түгэн тосхойбутуттан сэргии быһыытыйдым.
Онтон Надежда Дмитриевна: «Оскуолаҕыт 100 сааһын бэлиэтээбит эбиккит дииё, — диэтэ уонна хойут истэн хаалбытыттан хомойорун эттэ. — Ийэм оскуола 50 сыллаах юбилейыгар, 1976 сыллаахха бара сылдьыбыта уонна наһаа астынан, дуоһуйан кэлбитэ», -диэн кэпсээтэ. Надежда Дмитриевна оччотооҕу кэм оҕолорун сүрдээҕин билэр эбит, ийэм үөрэппит оҕолоро, бииргэ үлэлээбит дьоно диэн эбэҥки норуотун дэгиттэр талааннаах бэйиэтэ, фольклориһа, уруһуйдьута Дмитрий Нестерович Апросимов, Пелагея Никифоровна Адамова, Виктор Прокопьевич Ягодин, Ирина Наумовна Иванова, Степан Гаврильевич Дьячковскай, Роман Гаврильевич Дьячковскай диэн ааттарынан ааттаталаан миигин сөхтөрдө.
Матрена Фоминична сэтинньи 9 күнүгэр 1918 сыллаахха Боотуруускай улуус Болтоҥо нэһилиэгэр Анна Андреевна, Фома Ефремович Поповтар дьиэ кэргэттэригэр күүтүүлээх төрдүс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Анна Андреевна (кыыһынан араспаанньата Новгородова) сахалартан биир бастакы ученай-лингвист Семен Андреевич Новгородов бииргэ төрөөбүт эдьиийэ буолар.
Матрена 1937 с. Чурапчы ситэтэ суох орто оскуолатын бүтэрэн баран Чурапчы педагогическай училищетыгар үөрэнэ киирэр. Үс сыл ситиһиилээхтик үөрэнэн 1940 с. учуутал идэтин ылаат, тута Уус-Маайа оройуонун Эдьээн нэһилиэгин ситэтэ суох орто оскуолатыгар саха тылын учууталынан анатан үлэлии кэлэр. Ону тэҥэ сөбүлэһэн пионер баһаатайдыыр. Эдэр учуутал кэлээт даҕаны оскуола, нэһилиэк олоҕор көхтөөхтүк кыттан барар. Кини иккис сылын үлэлиир бириэмэтигэр, 1941 с. бэс ыйын 22 күнүгэр хаанымсах фашистскай халабырдьыттар Ийэ дойдубутугар биллэрбэккэ эрэ эмискэччи саба түспүттэрэ. Уу нуурал олохпутун аймаабыттара, хаанынан, харах уутунан көмпүттэрэ. Киэҥ нэлэмэн Сахабыт сирин бары да нэһилиэктэригэр көстүү биир этэ. Нэһилиэнньэ эдэр-чэгиэн, кыанар өттө сэриигэ барбыта. Тыылга оҕо-дьахтар, кыаммат кырдьаҕас, ыарыһах өттө эрэ хаалбыта. Оскуолалар сабыллан хаалбаккалар, Кыайыы, дойдуларын инники кэскилин туһугар үлэлии – хамсыы турбуттара. Бу аймалҕаннаах, кутурҕаннаах, хорсун-хоодуот ытык кэмнэргэ нэһилиэкпит дьоно «Биһиги кыайыахпыт! Барыта Кыайыы туһугар!», — диэн бигэ санаанан олороллоругар ити кэмнээҕи коммунистар, салайааччылар, учууталлар иилээччи-саҕалааччы, тирэх күүс буолбуттара саарбаҕа суох. Онно Матрена Фоминична көмөтө эмиэ эҥкилэ суох. Эдэр эрчимнээх учуутал, бүттүүн үөрэхтээһин идеятын өрө тутан, дьону түмэр дьоҕурдаах буолан, үөрэнээччилэргэ иһирэх сыһыанынан, төрөппүттэргэ элэккэй майгытынан Эдьээн нэһилиэгин дьонун дириҥ ытыктабылларын ылыан ылбыта. Үөрэнээччилэрэ кинини сөбүлээн хойукка дылы көрсөр, суруйар, ахтар-саныыр этилэр.
Кини 1943-1944 с.с. Эдьээнтэн Уус-Маайа орто оскуолатыгар үлэлии көспүтэ. Онтон төрөөбүт дойдутугар таптала күүстээх буолан Чурапчыга көһөн тиийэн Дириҥ, Чурапчы, Алаҕар, Хайахсыт, Сылаҥ, Хатылы, Одьулуун оскуолаларыгар 1971 сыллаахха бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. 1947-1949 сс.. нуучча тылын уонна литературатын учуутала диэн дипломнаах Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай учуутал институтун бүтэрбитэ. 1952 сыллаахтан ССКП чилиэнэ. Кини комсомольскай, партийнай тэрилтэ сэкэрэтээринэн, пропагандиһынан, лекторынан, хас да быыбарга нарсуд сэтээтэлинэн талыллан, табаарыстыы суут бэрэссэдээтэлинэн быыбарданан үлэлээбит.
Үлэлиир кэмнэригэр саҥа сүүрээннэри иилии хабан туттар этэ. Улуус, өрөспүүбүлүкэ бастыҥ учууталларын уопуттарын үөрэтэрэ, олору бэйэтин үлэтигэр туһанара. Бэйэтин опытын тарҕатан педагогическай ааҕыыларга кыттара. Кини «Проведение праздника труда в школе”, “Внеклассная работа по русскому языку” диэн дакылааттара республиканскай ааҕыылар Бочуотунай Грамоталарынан бэлиэтэммиттэрэ.
Матрена Фоминична үөрэнээччилэрэ сылтан сыл ахсын нуучча тылыгар үрдүк хаачыстыбаны көрдөрөллөрө, олоххо үтүө үлэһит дьон буолан тахсаллара. Өр кэмҥэ үлэлээн ааспыт Хатылытын оскуолатыгар сылын аайы тылга дьоҕурдаах, ситиһиилээх оҕоҕо М.Ф. Попова аатынан стипендия туттараллар. Муус устар 9 күнүгэр 2019 сыллаахха Хатылы нэһилиэгэр, Василий Сергеевич Соловьев – Болот Боотур аатынан Хатылы орто оскуолатыгар Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала Матрёна Фоминична Попова 100 сааһын туолбутугар аналлаах тэрээһин ыытыллыбыт. Тэрээһин кэрэхсэтэр түгэнинэн нуучча тылын уонна литературатын кабинетыгар өр сылга үлэлээбит Матрёна Фоминична аатын иҥэрии, кини үлэтин кэрэһэлиир стенда арыйыыта буолбут. Матрёна Фоминична оҕолоро ийэлэрэ үөрэппит кинигэлэрин, поурочнай былааннарын, дакылааттарын, туттубут малларын илдьэ кэлэн быыстапка тэрийбиттэр. Оччотооҕу учуутал түҥэтик маттырыйаалын илиитинэн суруйан оҥорбута үгүс киһи сэҥээриитин ылыан ылбыт. Биир учуутал оҕото бэйэтэ эмиэ учуутал буолан туран 66 сыл анараа өттүгэр кини учуутал аҕатыгар сэмэ баар буолуохтаах диэн Матрена Фоминична «Дневник завуча» тэтэрээтигэр булан илэ хараҕынан ааҕан соһуйбут. Бу тэрээһиҥҥэ Матрёна Фоминична аатынан педагогическай династия баар буолбут. Бу кэмҥэ династия 17 чилиэнэ айымньылаахтык үлэлии сылдьар эбит. Династия уопсай стаһа – 375 сыл. Династия баһылыгынан Хатылы орто оскуолатын математикаҕа учуутала, Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, учууталлар учууталлара – Анна Николаевна Николаева анаммыт. Сэрэйиллэрин курдук билигин оҕолоро, сиэннэрэ эбиллэн династия чилиэннэрэ өссө элбээтэхтэрэ.
Сэрии ыар кэмнэригэр үлэлээбитин иһин «1941-1945 с.с. Аҕа дойду улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин”, “Үлэҕэ килбиэнин иһин” мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Матрена Фоминична үүнэр ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ үгүс өҥөтүн иһин Саха АССР Президиумун Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай Грамоталарынан, “Саха АССР үтүөлээх учуутала” диэн үрдүк бэлиэнэн наҕараадаламмыта.
Матрена Фоминична 4 оҕолоох, оҕолоро бары дьоһун дьон буола улааппыттара. Кыра кыыһа Надежда Дмитриевна сексолог — гинеколог врач, пенсияҕа тахсан баран документальнай киинэлэргэ продюсердаан кэргэнинээн Алексей Амбросьевтыын – Сиэн Мунду сценарийынан хас эмэ киинэни сүрэхтээтилэр: «Лоомтука – ситим быстыбат» (2017 с.), Семён Андреевич Новгородов 125 сылыгар «Лингвист» (2017 с.), Чурапчы нэһилиэгин 370 сылыгар «Үс моҕойдоох, сэттэ бэдэрдээх, тоҕус томтордоох дойдум миэнэ – Чурапчы» (2018 с.), «Институт строить молодым…» (2019 с.) Саха сиригэр маҥнайгы учуонай быраас, сэллиги эмтиир научнай чинчийэр институту тэрийбит (ЯНИИТ), сэллиги утары эмтиир диспансердары, санаторийдары салайан үлэлэппит Ефрем Николаевич Андреев туһунан умнулла сыспытын көрдөрөн, өссө институтка кини аатын биэрэллэрин ситиспиттэрэ. «Иван Павлов: воин, учитель, летописец» (2020 с.), Семён Андреевич Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын 150 сылыгар «Школа мечты» документальнай киинэни 2022 с. сүрэхтээбиттэрэ.
Норуот бэйэтин ааспыт историятыгар олук уурбут чаҕылхай дьонун ытыктыахтаах, кинилэр ааттарын көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тириэрдэ туруохтаах. Маннык үтүө учууталлары дьон – сэргэ хаһан да умнубат, кинилэр үөрэнээччилэрэ, бииргэ үлэлээбит дьонноро, доҕотторо, аймахтара өрүү истинник саныы, сүрэхтэригэр илдьэ сылдьыахтара диэн эрэнэбин. Кэм кэрдии аастаҕын аайы история биир бастыҥ кэрчигэ буолан сурукка тиһиллэн өйдөбүнньүк бэлиэтэ буолан хаалыахтаах. Мин бу маннык ытык учуутал Матрена Фоминична кыра кыыһын медцентргэ үлэлиир гинеколог-врач Надежда Дмитриевнаны кытта билсэн үлэлиир оскуолам историятын кэрчигиттэн билбиппинэн махталлаахпын.
Агафия Винокурова, СР үтүөлээх учуутала